Księstwo (Starostwo) Żmudzkie (XVI-XVIII w.) [MAPY]

Księstwo Żmudzkie (Starostwo Żmudzkie) to najdalej na zachód wysunięta część Wielkiego Księstwa Litewskiego zarządzana przez starostę generalnego wybieranego przez władców Litwy.
Księstwo (Starostwo) Żmudzkie (XVI-XVIII w.) [MAPY]

Ukształtowanie powierzchni księstwa żmudzkiego cechuje charakterystyczne wyniesienie terenu w centralnej części regionu na kształt wypukłej w centrum tarczy (Wysoczyzna Żmudzka), skąd obniża się on we wszystkich kierunkach. Najwyższym wzniesieniem jest szczyt Medvégalis (235 m n.p.m.), położony na południowy wschód od J. Łukszta, będący ważnym punktem historycznym na mapie całej Żmudzi. Teren intensywniej obniża się w kierunku południowym i zachodnim niż na wschód, osiągając najniższy punkt (poziom morza) na wybrzeżu Bałtyku.

Zobacz: mapa ukształtowania powierzchni (hipsometryczna) >>> 

₪ ₪ ₪ 

Księstwo Żmudzkie obejmowało ziemi o łącznej powierzchni 22 354 km kw. i było podzielone pod względem administracyjnym na 28 powiatów, będących historycznym przedłużeniem funkcjonowania średniowiecznych traktów. Powierzchnia poszczególnych jednostek była bardzo zróżnicowana i wahała się od 3 030 km kw. w przypadku pow. wielońskiego, 2 451 km kw. dla powiatu teleszowskiego i 2 070 km kw. w przypadku powiatu szawelskiego do tylko 97 km kw., które osiągał powiat potumszewski, 143 km kw. powiat użwentski czy też 147 km kw. dla powiatu twerskiego. Poszczególne powiaty były często rozczłonkowane a ziemie zarządzane przez starostwo tworzyły liczne eksklawy i enklawy w obrębie innych powiatów. Przykładowo, powiat wieloński, będący największą jednostką w ramach księstwa, obejmował trzy oddzielone od siebie fragmenty ziemi żmudzkiej.

 

Pełna lista jednostek administracyjnych wraz z ich powierzchnią i udziałem procentowym w powierzchni całego Księstwa Żmudzkiego w układzie malejącym:

pow. wieloński – 3030 km kw. (13,6%)

pow. teleszewski – 2 451 km kw. (11,0%)

pow. szawelski – 2 070 km kw. (9,3%)

pow. widuklewski – 1 523 km kw. (6,8%)

pow. wilkiski – 1 316 km kw. (5,9%)

pow. berżański – 1 299 km kw. (5,8%)

pow. pojurski – 1 244 km kw. (5,6%)

pow. kroski – 964 km kw. (4,3%)

pow. gondyński – 921 km kw. (4,1%)

pow. rosieński – 843 km kw. (3,8%)

pow. Wielkich Dyrwian – 716 km kw. (3,2%)

pow. retowski – 702 km kw. (3,1%)

pow. Małych Dyrwin – 648 km kw. (2,9%)

pow. korszewski – 588 km kw. (2,6%)

pow. jaswoński – 513 km kw. (2,3%)

pow. ejragolski – 428 km kw. (1,9%)

pow. birżyniański – 419 km kw. (1,9%)

pow. tendziagolski – 375 km kw. (1,7%)

pow. wieszwiański – 336 km kw. (1,5%)

pow. połongowski – 278 km kw. (1,2%)

pow. powondeński – 237 km kw. (1,1%)

pow. żorański – 237 km kw. (1,1%)

pow. płotelski – 197 km kw. (0,9%)

pow. korklański – 181 km kw. (0,8%)

pow. szawdowski – 180 km kw. (0,8%)

pow. medyngiański – 157 km kw. (0,7%)

pow. twerski – 147 km kw. (0,7%)

pow. użwentski – 143 km kw. (0,6%)

pow. potumszewski – 97 km kw. (0,4%)

Kalwaria (wł. biskupa) – 115 km kw. (0,5%)

 

Zobacz: mapa administracyjna >>> 

₪ ₪ ₪ 

Osadnictwo na Żmudzi było bardzo rozproszone, co zostało uchwycone podczas analizy gęstości sieci osadniczej. Największe zagęszczenie osad, dochodzące do nieco ponad 7 jednostek osadniczych na 100 km kw. obserwowano w rejonie miejscowości Betygoła, Cytowiany oraz Giencze. Wyraźnie zaznaczał także pod względem gęstości zasiedlenia centralnie położony historyczny rdzeń regionu. Na pozostałym obszarze osadnictwo było bardzo rzadkie, nie przekraczając granicy 2-3 osad na 100 km kw. Na tle ziem koronnych gęstość zasiedlenia Księstwa Żmudzkiego była bardzo niska.

Zobacz: mapa gęstości sieci osadniczej >>> 

₪ ₪ ₪ 

Bazując na danych historycznych, zgromadzonych w rejestrach podmymnego z 1690 r., określiliśmy w nieco bardziej szczegółowej formie poziom zasiedlenia Księstwa Żmudzkiego. W analizie brane były pod uwagę wartości dla poszczególnych powiatów, reprezentujące liczbę dymów ogółem gęstość dymów ogółem na 100 km kw. powierzchni.

 

W przypadku dymów ogółem, największa ich liczba została udokumentowana w powiatach wielońskim i teleszewskim, gdzie przeroczyła liczbę 3000 dymów. Niższe wartości w przedziale 2-3 tys. dymów odnotowano w powiatach berżańskim, kroskim, pojurskim i widuklewskim. Najmniej dymów posiadały najmniejsze pod względem powierzchni powiaty w centrum Księstwa. 

 

Bardziej miarodajny w kontekście gęstości zaludnienia jest wskaźnik pokazujący liczbę dymów ogółem przypadających na 100 km kw. powierzchni. W tym przypadku największe zagęszczenie parametru obserwuje się w powiatach teleszewskim, połongowskim, medyngiańskim, użwentskim, kroskim i tendziagolskim, gdzie przypada ponad 200 dymów ogółem na 100 km kw. Najmniejszą gęstością charakteryzują się powiaty szawelski, żorański i gondyński w których wskaźnik ten jest mniejszy niż 50 dymów ogółem na 100 km kw.

Zobacz: mapa zasiedlenia - dymy >>> 

₪ ₪ ₪ 

Mapa ukształtowania powierzchni terenu (hipsometryczna) ▼

mapa hipsometryczna, mapa wysokości bezwzględnych, najwyższy punkt, najniższy punkt, XVI w., XVII w., XVIII w., księstwo żmudzkie, powiat berżański, powiat birżyniański, powiat ejragolski, powiat gondyński, powiat jaswoński, powiat korklański, powiat korszewski, powiat kroski, powiat Małych Dyrwin, powiat medyngiański, powiat płotelski, powiat pojurski, powiat połongowski, powiat potumuszewski, powiat powondeński, powiat retowski, powiat rosieński, powiat szawdowski, powiat szawelski, powiat teleszewski, powiat tendziagolski, powiat twerski, powiat użwentski, powiat widuklewski, powiat Wielkich Dyrwin, powiat wieloński, powiat wieszwiański, powiat wilkiski, powiat żorański, Szkudy, Szawle, Rosienie, Kiejdany, Wierzbołów, Władysławów

Mapa administracyjna ▼  

mapa administracyjna, podział administracyjny, ziemia chełmska, XVI w., XVII w., XVIII w., księstwo żmudzkie, powiat berżański, powiat birżyniański, powiat ejragolski, powiat gondyński, powiat jaswoński, powiat korklański, powiat korszewski, powiat kroski, powiat Małych Dyrwin, powiat medyngiański, powiat płotelski, powiat pojurski, powiat połongowski, powiat potumuszewski, powiat powondeński, powiat retowski, powiat rosieński, powiat szawdowski, powiat szawelski, powiat teleszewski, powiat tendziagolski, powiat twerski, powiat użwentski, powiat widuklewski, powiat Wielkich Dyrwin, powiat wieloński, powiat wieszwiański, powiat wilkiski, powiat żorański, Szkudy, Szawle, Rosienie, Kiejdany, Wierzbołów, Władysławów

Mapa gęstości sieci osadniczej ▼

sieć osadnicza, mapa gęstości sieci osadniczej, osadnictwo, ziemia chełmska, XVI w., XVII w., XVIII w., księstwo żmudzkie, powiat berżański, powiat birżyniański, powiat ejragolski, powiat gondyński, powiat jaswoński, powiat korklański, powiat korszewski, powiat kroski, powiat Małych Dyrwin, powiat medyngiański, powiat płotelski, powiat pojurski, powiat połongowski, powiat potumuszewski, powiat powondeński, powiat retowski, powiat rosieński, powiat szawdowski, powiat szawelski, powiat teleszewski, powiat tendziagolski, powiat twerski, powiat użwentski, powiat widuklewski, powiat Wielkich Dyrwin, powiat wieloński, powiat wieszwiański, powiat wilkiski, powiat żorański, Szkudy, Szawle, Rosienie, Kiejdany, Wierzbołów, Władysławów

Mapa zasiedlenia - liczba dymów ogółem ▼

sieć osadnicza, mapa gęstości sieci osadniczej, osadnictwo, dymy, zasiedlenie, rejestr podymnego, XVI w., XVII w., XVIII w., księstwo żmudzkie, powiat berżański, powiat birżyniański, powiat ejragolski, powiat gondyński, powiat jaswoński, powiat korklański, powiat korszewski, powiat kroski, powiat Małych Dyrwin, powiat medyngiański, powiat płotelski, powiat pojurski, powiat połongowski, powiat potumuszewski, powiat powondeński, powiat retowski, powiat rosieński, powiat szawdowski, powiat szawelski, powiat teleszewski, powiat tendziagolski, powiat twerski, powiat użwentski, powiat widuklewski, powiat Wielkich Dyrwin, powiat wieloński, powiat wieszwiański, powiat wilkiski, powiat żorański, Szkudy, Szawle, Rosienie, Kiejdany, Wierzbołów, Władysławów

Mapa gęstości zasiedlenia - liczba dymów ogółem/100 km kw.▼

sieć osadnicza, mapa gęstości sieci osadniczej, osadnictwo, dymy, zasiedlenie, rejestr podymnego, XVI w., XVII w., XVIII w., księstwo żmudzkie, powiat berżański, powiat birżyniański, powiat ejragolski, powiat gondyński, powiat jaswoński, powiat korklański, powiat korszewski, powiat kroski, powiat Małych Dyrwin, powiat medyngiański, powiat płotelski, powiat pojurski, powiat połongowski, powiat potumuszewski, powiat powondeński, powiat retowski, powiat rosieński, powiat szawdowski, powiat szawelski, powiat teleszewski, powiat tendziagolski, powiat twerski, powiat użwentski, powiat widuklewski, powiat Wielkich Dyrwin, powiat wieloński, powiat wieszwiański, powiat wilkiski, powiat żorański, Szkudy, Szawle, Rosienie, Kiejdany, Wierzbołów, Władysławów


LITERATURA I ŹRÓDŁA:
Błaszczyk G., 2009, Metryka Litewska. Rejestry podymnego Wielkiego Księstwa Litewskiego. Księstwo Żmudzkie 1690 r., Wyd. NERITON, IH PAN Jakubowski J., 1928, Mapa Wielkiego Księstwa Litewskiego w połowie XVI wieku. Część północna, Polska Akademia Umiejętności, Kraków